Bynajmniej

Najwyższą instancją sądownictwa w Polsce okresu monarchii stanowej był sąd królewski. Funkcjonował on jako są nadworny, zwany sądem zadwornym. Musiał się on odbywać na dworze króla (in curia regis). Obecność króla nie była obowiązkowa w tym sądzie. Nie miał on także stałych terminów. W jego skład wchodzili dygnitarze powołani przez monarchę, którzy sądzili wspólnie z królem lub bez niego. Sąd ten zwany był sądem asesorskim. W sądzie monarszym po prawej stronie władcy zasiadali asesorowie duchowni, zaś po lewej świeccy.

Drugi rodzaj sądu królewskiego to sąd komisarski. Sądził on w miejscach, w których król nie przebywał ze swoim dworem. Sąd ten był powoływany dla rozpoznania jednej lub kilku konkretnych spraw, po których rozpatrzeniu ulegał on rozwiązaniu. Wyrok takiego sądu musiał być zatwierdzony. W roku 1504 na wniosek szlachty sąd ten został zniesiony z wyjątkiem spraw o rozgraniczenie włości.

Obok sądownictwa monarszego funkcjonowało sądownictwo stanowe. W świetle tego co twierdzi historia prawa sądy szlacheckie wywodzące się z dawnych sądów monarszych działających w imieniu władcy. W sądach tych aż do 1523 roku nie istniała apelacja. Z chwilą, gdy król przybył do danej ziemi sądy te zawieszały swą działalność, a ich sędziowie orzekali wówczas u boku króla, tworząc de facto sąd nadworny.

Do sądów szlacheckich należały sądy wiecowe. Były one kontynuacją sądów księcia na wiecu. Istniały one po jednym w każdym województwie lub ziemi. Do jego kompetencji należały w szczególności sprawy o dobra szlacheckie dziedziczne. Zbierały się zazwyczaj trzy razy do roku. Z reguły obradowały przez kilka dni. Od statutów nieszawskich zbierały się tylko raz w roku.

W drugiej połowie XV wieku sądy wiecowe zamierają na skutek konkurencji sejmików ziemskich, gdzie obywały się sądy sejmikowe.

Najważniejsze sądy I instancji dla szlachty w okresie monarchii stanowej to sądy ziemskie, wywodzące się z dzielnicowych sądów nadwornych z okresu rozbicia dzielnicowego. Nazwa sądy ziemskie występuje od XIV wieku. Skład był początkowo odmienny w Wielkopolsce i Małopolsce. W Wielkopolsce zasiadali tam urzędnicy, w Małopolsce zasiadał sędzia i asesorzy. Wkrótce jednak doszło do ujednolicenia sadów ziemskich w kierunku modelu małopolskiego. Asesorzy zaniknęli w obu prowincjach w XV wieku, gdyż od tego czasu sędziów i ich zastępców – podsędków wybierały sejmiki. Sędziowie i podsędkowie byli przedstawicielami szlachty, więc asesorzy stali się zbędni. Wybór na stanowiska sądowe odbywał się w ten sposób, ze na każde wakujące stanowisko sejmik wybierał czterech kandydatów, którzy posiadali majątek w danej ziemi i zaufanie mieszkańców ziemi. Nie było wymogu wykształcenia prawniczego i doświadczenia sędziów. Sędziom, czy podsędkiem nie mógł być starosta. Sejmik przedstawiał tych kandydatów królowi. Ten wybierał spośród nich jednego na dane stanowisko. Stanowiska sędziego i podsędka były dożywotnie.

Moment zaniku asesorów w sądzie ziemskim to moment, gdy sądy ziemskie stały się samorządowymi sądami szlachty.

Na potrzeby wymiaru sprawiedliwości sprawowanego przez sądy ziemskie powstały powiaty sądowe, które później przekształciły się w ogólne jednostki administracji.

Terminy sądów ziemskich to roczki. Początkowo odbywały się co dwa tygodnie, potem co miesiąc, a po statutach nieszawskich cztery razy do roku. Około połowy XVI wieku wykształciła się zasada, że roczki mają się odbywać trzy razy do roku. Roczki sądowe trwały zazwyczaj dwa tygodnie.

Do właściwości tych sądów należały zwłaszcza sprawy szlachty osiadłej, jako pozwanej, z wyjątkiem spraw podległych innym sądom (np. spraw o cztery artykuły grodzkie).

Sądami szlacheckimi I instancji były także sądy grodzkie sprawowane przez starostów grodowych, którzy w Małopolsce pojawili się za czasów Kazimierza Wielkiego. Ich jurysdykcja obejmowała zazwyczaj 2 – 3 powiaty sądowe. Od XIV wieku starosta zastępowany był z reguły przez podstarościego, który orzekał z sędzią grodzkim i asesorami. Asesorzy wkrótce jednak zanikli.

Roczki sądu grodzkiego dobywały się jeden raz na sześć tygodni.

Sąd grodzki był sądem dla szlachty nieosiadłej we wszystkich sprawach i dla szlachty osiadłej w przypadku przestępstw z tzw. czterech artykułów grodzkich, czyli podpalenia, napadu na dom, rabunku na drodze publicznej i zgwałcenia. Artykułu ten ustanowiono w statucie warckim z 1423 r.

Sądy grodzkie i ziemskie prowadziły księgi sądowe. Sąd grodzki podzielił się na dwie instytucje, w związku z prowadzeniem ksiąg. Działał więc jako iudicium, czyli sąd w ścisłym tego słowa znaczeniu oraz jako officium, czyli urząd, który działał codziennie i przyjmował wpisy i zeznania do ksiąg sądowych grodzkich.

Do funkcji starosty należała także egzekucja wyroków wszystkich sądów, w tym kościelnych.

Sąd podkomorski wykształcił się na przełomie XIV i XV wieku. W sądzie tym zasiadł podkomorzy lub wyznaczony przez niego urzędnik zwany komornikiem. Podkomorzy mianowany przez króla, który wybierał go spośród czterech kandydatów wyznaczonych przez sejmik. Orzekał o rozgraniczeniu dóbr. W przeciwieństwie do innych orzekał na miejscu sporu. Formalnie przetrwał do XVIII wieku.

W średniowieczu posiedzenia sądowe odbywały się od rana do południa, a sędziowie musieli być na czczo. Sądy nie miały stałego miejsca odbywania posiedzeń. Odbywały się w grodzie, ratuszu, kościele lub dobrach prywatnych.

Drugą grupą sądów stanowych były sądy miejskie – sądy ławnicze i radzieckie w miastach. W okresie monarchii stanowej nastąpiła zmiana kompetencji sądów miejskich. Sąd radziecki stał się sądem najważniejszym (wcześniej jego znaczenie było mniejsze). Nastąpił wzrost jego znaczenia w wyniku wykupywania przez rady miast dziedzicznych wójtostw.

W 1356 roku Kazimierz Wielki utworzył Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim, który był sądem leńskim, tzn. sądził w I instancji wójtów i sołtysów z dóbr królewskich i niektórych klasztornych w Małopolsce, a jako II instancja wydawał ortyle dla miast. Upadek jego znaczenia nastąpił w XVI wieku. Formalnie przetrwał do upadku Rzeczypospolitej. W tym samym roku powstał Królewski Sąd Sześciu Miast, który w założeniu miał być III instancją w sądownictwie miejskim. Składał się z komisarzy, radców i po dwóch przedstawicieli 6 największych miast Małopolski – Krakowa, Kazimierza, Bochni, Wieliczki, Sącza i Olkusza. Upadek jego znaczenia nastąpił w XVI wieku, ale formalnie zlikwidowano go dopiero w 1725 roku.

Specyficzną strukturą sądownictwa było sądownictwo rektora nad studentami Akademii Krakowskiej. Kompetencje rektora w tym zakresie przewidywał już dyplom erekcyjny z dnia 12 maja 1364 roku. Rektor miał sądzić studentów w sprawach cywilnych i lekkich sprawach karnych. Pojmanie studenta mogło się odbyć tylko w obecności sług rektora, a osądzenie w obecności tego urzędnika Akademii. Wyroki rektora były egzekwowane przez wójtów Krakowa i Kazimierza. Od XV wieku rektorzy zostali upoważnieni do rzucania klątwy. Wszyscy członkowie korporacji uniwersyteckiej byli sądzeni nie według prawa miejscowego, czy też ich prawa „narodowego”, lecz według prawa rzymskiego (iuxta leges). Poważniejsze sprawy społeczności uniwersyteckiej nie podlegały temu sądowi, lecz sądowi królewskiemu, w przypadku świeckich, albo sądowi oficjała, w przypadku duchownych.